Gdańsk podczas II wojny światowej – miejsca, które warto poznać

Gdańsk podczas II wojny światowej – miejsca, które warto poznać

Gdańsk podczas II wojny światowej – miejsca, które warto poznać

Gdańsk to miasto o niezwykle bogatej, skomplikowanej i fascynującej historii, w której wydarzenia XX wieku zapisały się wyjątkowo bolesnym i tragicznym piętnem. To właśnie tutaj, u ujścia Wisły nad Morzem Bałtyckim, wybuchł najkrwawszy konflikt w dziejach ludzkości. II wojna światowa, która pochłonęła dziesiątki milionów istnień i zmieniła mapę polityczną całego świata, rozpoczęła swoje niszczycielskie dzieło od strzałów oddanych w stronę polskiej placówki na Westerplatte oraz brutalnego ataku na Pocztę Polską. Walka o Gdańsk i jego losy w latach 1939–1945 stanowią jeden z najważniejszych i najbardziej przejmujących rozdziałów polskiej oraz europejskiej pamięci historycznej.

Współczesny Gdańsk to tętniąca życiem, nowoczesna metropolia, która zachwyca odrestaurowaną architekturą, uroczymi uliczkami oraz wyjątkowym morskim klimatem. Jednak pod tą piękną, odnowioną elewacją kryją się ślady wydarzeń sprzed dekad. Spacerując po Grodzie nad Motławą, na każdym kroku natrafiamy na miejsca, które były świadkami bohaterskiego oporu, ludzkiego cierpienia, bezwzględnego terroru okupanta, a wreszcie totalnej zagłady dawnej tkanki miejskiej w marcu 1945 roku. Poznanie tych punktów na mapie Gdańska pozwala nie tylko zrozumieć historię samego miasta, ale daje również głęboki wgląd w mechanizmy wojny, dramatyczne wybory jednostek i proces powojennej odbudowy ze zgliszcz.

Wolne Miasto Gdańsk – zapalnik światowego konfliktu

Aby w pełni zrozumieć wydarzenia z września 1939 roku, należy cofnąć się do ustaleń kończących I wojnę światową. Na mocy traktatu wersalskiego z 1919 roku stworzono unikalny i, jak się później okazało, niezwykle zapalny twór polityczny – Wolne Miasto Gdańsk. Nie było ono ani niepodległym państwem, ani częścią Niemiec, ani bezpośrednio terytorium Polski. Znajdowało się pod protektoratem Ligi Narodów, ale Polsce przyznano w nim szczególne uprawnienia gospodarcze, celne i komunikacyjne. Polska miała prawo do korzystania z portu, zarządzania koleją, własnej poczty oraz wojskowej strażnicy na półwyspie Westerplatte.

W latach trzydziestych XX wieku, po dochodzeniu Adolfa Hitlera do władzy w Niemczech, sytuacja polityczna w Wolnym Mieście Gdańsku stawała się z miesiąca na miesiąc coraz bardziej napięta. Lokalny rząd został zdominowany przez członków NSDAP, a polityka miejska skierowała się jednoznacznie na tor agresywnej nagonki przeciwko polskiej mniejszości. Polacy mieszkający w Gdańsku – urzędnicy, pocztowcy, kolejarze, robotnicy i studenci – byli poddawani narastającym szykanom, pobiciom i bojkotowi ekonomicznemu.

Gdańsk stał się dla nazistowskich Niemiec głównym pretekstem do wywołania wojny. Żądanie włączenia Wolnego Miasta do III Rzeszy oraz budowy eksterytorialnej autostrady i linii kolejowej przez polski Pomorze było elementem dyplomatycznego szantażu, na który Polska nie mogła się zgodzić. Gdy stawało się jasne, że Polska nie odda bez walki swojego dostępu do morza, wybuch konfliktu zbrojnego stał się nieunikniony.

Westerplatte – symbol niezłomnego oporu i żołnierskiego honoru

Najbardziej znanym i symbolicznym miejscem związanym z wybuchem II wojny światowej na terenie Gdańska jest Półwysep Westerplatte. To niepozorny skrawek lądu odcinający Kanał Portowy od Zatoki Gdańskiej, na którym od 1926 roku funkcjonowała Wojskowa Składnica Tranzitowa. Polska załoga pod dowództwem mjr. Henryka Sucharskiego i jego zastępcy kpt. Franciszka Dąbrowskiego liczyła niewiele ponad dwustu żołnierzy i pracowników cywilnych.

W piątek, 1 września 1939 roku, o godzinie 4:45 rano, przybyły do Gdańska z rzekomo pokojową wizytą niemiecki pancernik szkolny Schleswig-Holstein otworzył ogień ze swoich potężnych dział w stronę polskiej placówki. Wybuchy salw artyleryjskich z Schleswiga-Holsteina uznaje się za oficjalny początek II wojny światowej w Europie. Niemieckie planowanie zakładało szybkie, niemal natychmiastowe zdobycie skromnej placówki – szacowano, że obrona padnie w ciągu kilku godzin.

Rzeczywistość przerosła jednak wszelkie oczekiwania agresorów. Polscy obrońcy, dysponujący jedynie bronią strzelecką, kilkoma moździerzami i pojedynczymi działkami, odpierali kolejne szturmy elitarnych jednostek niemieckiej piechoty morskiej, oddziałów SS oraz policji gdańskiej. Westerplatte było poddawane nieustannemu ostrzałowi z morza i lądu, a 2 września zostało brutalnie zbombardowane przez niemieckie bombowce nurkujące Junkers Ju 87 Stuka. Zniszczeniu uległa wówczas wartownia numer 5, ginąc w jej ruinach wielu polskich obrońców.

Mimo braku nadziei na odsiecz, odcięcia od dostaw wody, żywności i leków, a także narastającego wycieńczenia psychicznego i fizycznego, załoga Westerplatte broniła się przez siedem długich dni. Dopiero 7 września 1939 roku, wobec wyczerpania amunicji, braku możliwości udzielenia pomocy ciężko rannym i spełnienia obowiązku żołnierskiego, mjr Sucharski podjął decyzję o kapitualcji. Złudzenia o obronie trwającej kilkanaście godzin prysły, a bohaterstwo polskiego żołnierza zyskało szacunek nawet u niemieckiego dowódcy, generała Friedricha-Georga Eberhardta, który w uznaniu dla męstwa obrońców pozwolił mjr. Sucharskiemu zachować szablę w niewoli.

Dzisiejsze Westerplatte to przestrzeń pamięci i wyciszenia. Centralnym punktem półwyspu jest wybudowany w 1966 roku Pomnik Obrońców Wybrzeża – potężny, 25-metrowy monument z granitowych bloków, posadowiony na sztucznie usypanym kopcu. Z jego szczytu rozpościera się widok na kanał portowy oraz morze. Spacerując po terenie dawnej składnicy, turyści mogą zobaczyć urokliwie wkomponowane w krajobraz ruiny Koszar, przetrwałą Wartownię nr 1 (przeniesioną w całości w nowe miejsce podczas rozbudowy kanału), fundamenty słynnej Wartowni nr 5 oraz historyczny napis „Nigdy więcej wojny”. Miejsce to zachęca do głębokiej refleksji nad ceną wolności i tragicznym losem młodego pokolenia Polaków z września 1939 roku.

Obrona Poczty Polskiej w Gdańsku – tragiczny świt w Placu Heweliusza

Drugim miejscem w Gdańsku, które stało się ikoną oporu przeciwko hitlerowskiemu najeźdźcy już w pierwszych godzinach wojny, był Polski Urząd Pocztowo-Telegraficzny nr 1 przy Placu Heweliusza. Gdańscy pocztowcy nie byli zawodowymi żołnierzami. Byli urzędnikami, listonoszami, telegrafistami i pracownikami technicznymi, którzy jednak przeszli przeszkolenie wojskowe i pod kierunkiem ppor. rezerwy Konrada Guderskiego przygotowali budynek do obrony na wypadek próby opanowania go przez bojówki hitlerowskie.

Atak na budynek Poczty Polskiej nastąpił niemal równocześnie z pierwszymi strzałami pod Westerplatte, 1 września 1939 roku około godziny 4:45. Niemieckie siły samoobrony (SS-Heimwehr Danzig) oraz pododdziały policji porządkowej, wyposażone w samochody pancerne i działa, przypuściły gwałtowny szturm na polską placówkę. Oczekiwano, że cywilni pracownicy poddadzą się po krótkiej wymianie ognia.

Pocztowcy pod dowództwem Guderskiego (który zginął w pierwszych godzinach walki od eksplozji granatu) stawili jednak desperacki, niezwykle zacięty opór. Odpierali szturmy przez cały dzień, blokując dostęp do wnętrza budynku i walcząc o każde pomieszczenie i korytarz. Niemcy, nie mogąc złamać oporu Polaków zwykłą bronią palną, postanowili użyć metod wyjątkowo okrutnych. Podłożyli ładunki wybuchowe pod ścianę budynku i doprowadzili do ich detonacji, a gdy to nie skłoniło obrońców do całkowitego poddania się, wpompowali do piwnic benzynę i podpalili obiekt za pomocą miotaczy ognia.

W straszliwych męczarniach zginęło kilku pocztowców, w tym płonący żywcem dyrektor poczty Jan Michoń, który wyszedł z białą flagą. Ostatecznie, po kilkunastu godzinach nierównej walki, ocalała grupa obrońców zdecydowała się opuścić płonące piwnice i poddać.

Tragedia gdańskich pocztowców nie zakończyła się jednak w momencie kapitulacji. Niemcy potraktowali ich nie jak jeńców wojennych, lecz jak partyzantów i przestępców. Po bezprawnym, wyreżyserowanym procesie sądowym przed niemieckim sądem wojennym, 38 obrońców Poczty Polskiej zostało skazanych na karę śmierci. 5 października 1939 roku zostali oni rozstrzelani na zasypanym piaskiem zasiewie na terenie gdańskiej dzielnicy Zaspa i pogrzebani w utajnionym, zbiorowym grobie.

Dziś przed historycznym budynkiem Poczty Polskiej stoi przejmujący Pomnik Obrońców Poczty Polskiej, odsłonięty w 40. rocznicę wybuchu wojny. Przedstawia on konającego pocztowca, któremu skrzydlata bogini Nike podaje broń, a ze spienionych fal wylatują gołębie – symbole pokoju. W samym budynku funkcjonuje Muzeum Poczty Polskiej, stanowiące oddział Muzeum Gdańska. Zwiedzający mogą zapoznać się tam z bogatym archiwum fotograficznym, dokumentami, osobistymi pamiątkami po pocztowcach oraz przejmującą ekspozycją poświęconą życiu Polaków w okupowanym i przedwojennym Wolnym Mieście Gdańsku.

Zaspa – Cmentarz Ofiar Hitleryzmu

Szukając miejsc o głębokiej wymowie historycznej i emocjonalnej w Gdańsku, nie sposób ominąć Cmentarza Ofiar Hitleryzmu na Zaspie. To jedna z najważniejszych nekropolii martyrologicznych na Pomorzu, choć często pozostaje nieco z boku głównych szlaków turystycznych.

Cmentarz powstał pod koniec XIX wieku jako cmentarz ubogich i bezdomnych, jednak w latach 1939–1945 stał się miejscem pochówku tysięcy ofiar nazistowskiego terroru. To właśnie tutaj, w bezimiennych mogiłach, grzebano Polaków rozstrzelanych w pierwszych miesiącach wojny w okolicznych lasach, więźniów zamordowanych w gdańskich aresztach, cywilne ofiary czystek etnicznych na Pomorzu, a także obrońców Poczty Polskiej.

Dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, w wyniku prac ekshumacyjnych, udało się odnaleźć dokładne miejsce spoczynku 38 bohaterów z Poczty Polskiej i urządzić im godny, oznaczony grobowiec. Na Cmentarzu na Zaspie spoczywają również szczątki działaczy polskich z Wolnego Miasta Gdańska, księży, nauczycieli, a także więźniów obozu obozowego Stutthof.

Spacer po cmentarzu na Zaspie to poruszająca lekcja historii w otoczeniu starych drzew i rzędów skromnych, jednakowych krzyży. Przechadzając się alejkami, można dostrzec liczne tablice upamiętniające poszczególne grupy zawodowe i społeczne, które straciły życie w imię zachowania polskiej tożsamości na tych ziemiach. Miejsce to tchnie powagą i zmusza do głębokiej refleksji nad bezmiarem ludzkiego cierpienia.

Obóz koncentracyjny Stutthof – fabryka śmierci na obrzeżach Gdańska

Choć sam obóz Stutthof znajduje się w miejscowości Sztutowo, około 35 kilometrów na wschód od granic dzisiejszego Gdańska, jest on nierozerwalnie związany z historią miasta i dramatem jego mieszkańców w latach II wojny światowej. Był to pierwszy obóz koncentracyjny założony przez Niemców na terytorium Polski (zaledwie dzień po wybuchu wojny, 2 września 1939 roku) i zarazem jeden z ostatnich, które zostały wyzwolone.

Stutthof powstał z myślą o eksterminacji polskiej inteligencji, działaczy społecznych i politycznych z terenu Gdańska oraz Pomorza Gdańskiego. Z czasem przekształcił się w potężny obóz pracy przymusowej oraz masowej zagłady, do którego transportowano więźniów z całej Europy – w tym tysiące Żydów, Rosjan, Polaków czy obywateli państw Europy Zachodniej. Szacuje się, że przez piekło obozu Stutthof przeszło około 110 tysięcy kobiet, mężczyzn i dzieci, z czego blisko 65 tysięcy poniosło śmierć w wyniku morderczej pracy, głodu, chorób, egzekucji oraz uśmiercania w komorze gazowej.

Obecnie na terenie dawnego obozu znajduje się Muzeum Stutthof w Sztutowie. Zachowały się m.in. drewniane baraki więźniarskie, budynek komendantury, komora gazowa, krematorium oraz przerażające ogrodzenie z drutu kolczastego pod napięciem. Dla każdego, kto odwiedza Gdańsk i pragnie w pełni pojąć mechanizmy okupacyjnego terroru, wycieczka do Stutthof stanowi absolutnie wstrząsający, ale niezwykle ważny punkt edukacyjny.

Muzeum II Wojny Światowej – nowoczesna opowieść o globalnym konflikcie

Współczesny Gdańsk tworzy nowe, spektakularne miejsca pamięci, które w sposób innowacyjny i całościowy podchodzą do przekazywania wiedzy o dramacie lat 1939–1945. Najważniejszym z nich jest niewątpliwie Muzeum II Wojny Światowej, otwarte w 2017 roku.

Budynek muzeum sam w sobie jest architektonicznym dziełem sztuki i symbolem. Niezwykła, pochyła, czerwona wieża z przeszklonymi płaszczyznami, wyłaniająca się z ziemi nad kanałem Raduni u ujścia do Motławy, symbolizuje zderzenie przeszłości z przyszłością oraz dramat wojny wyłaniający się z podziemi. Główna część ekspozycji mieści się bowiem pod ziemią, na głębokości ponad 14 metrów, co potęguje uczucie izolacji i powagi podczas zwiedzania.

Sercem muzeum jest wystawa stała – jedna z największych i najbardziej kompleksowych ekspozycji muzealnych na świecie poświęconych tej tematyce. W przeciwieństwie do wielu tradycyjnych muzeów wojskowych, które skupiają się wyłącznie na taktyce bitewnej, broni i mundurach, gdańskie muzeum ukazuje wojnę przede wszystkim z perspektywy ludności cywilnej. Pokazuje, jak konflikt wpłynął na codzienne życie zwykłych ludzi, rodzin, dzieci, jak niszczył całe miasta, kulturę i wartości humanitarne.

Wystawa podzielona jest na trzy główne bloki narracyjne: „Droga do wojny”, „Dramat wojny” oraz „Długi cień wojny”. Zwiedzający przechodzą przez odtworzone z niezwykłą pieczołowitością uliczki przedwojennego polskiego miasta z prawdziwymi sklepami i mieszkaniami, by za chwilę znaleźć się pośród ruin zbombardowanej Warszawy czy Stalingradzkiego piekła. Wśród dziesiątków tysięcy eksponatów zobaczyć można zarówno potężne czołgi (np. amerykański Sherman czy radziecki T-34) i włoskie samochody wojskowe, jak i przejmujące, drobinowe pamiątki osobiste – listy pisane z obozów, dziecięce zabawki wygrzebane z gruzów, buty ofiar czy osobiste obiekty religijne.

Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku to miejsce, w którym należy zarezerwować sobie co najmniej od 3 do 5 godzin. To nie tylko podróż historyczna, ale przede wszystkim głęboka lekcja empatii, pacyfizmu i ostrzeżenie dla przyszłych pokoleń przed konsekwencjami nienawiści i totalitarnych ideologii.

Tragedia marca 1945 roku – zagłada i narodziny nowego miasta

Analizując gdańskie ślady II wojny światowej, nie można ograniczyć się jedynie do wydarzeń z września 1939 roku. Równie tragicznym i przełomowym momentem był marzec 1945 roku, kiedy to do granic miasta dotarł front wschodni. Gdańsk, ogłoszony przez Niemców twierdzą (Festung Danzig), stał się terenem morderczych i bezwzględnych walk pomiędzy wycofującymi się wojskami hitlerowskimi a natarciem Armii Czerwonej i towarzyszących jej jednostek Wojska Polskiego.

Podczas walk w marcu 1945 roku oraz bezpośrednio po ich zakończeniu, historyczne centrum Gdańska uległo niemal całkowitemu zniszczeniu. Szacuje się, że Główne i Stare Miasto zostały zrównane z ziemią w ponad 90 procentach. Wspaniałe kamienice patrycjuszowskie, zabytkowe kościoły, Ratusz Głównego Miasta, Dwór Artusa czy urokliwe przedproża zamieniły się w morze gruzów.

Zniszczenia nie wynikały wyłącznie z samych działań militarnych i ostrzału artyleryjskiego. Znaczna część miasta została celowo podpalona przez żołnierzy radzieckich już po zajęciu poszczególnych dzielnic. Pożary trawione przez wiatr rozprzestrzeniały się błyskawicznie, niszcząc bezcenne drewniane stropy, wyposażenia wnętrz i dachy obiektów sakralnych. Wiosną 1945 roku Gdańsk sprawiał wrażenie martwego pustkowia, z którego wyłaniały się jedynie osmalone ściany i kikutowe wieże kościołów.

Warto uświadomić sobie ten fakt podczas spaceru dzisiejszą ulicą Długą, Długim Targiem czy Mariacką. To, co zachwyca dziś miliony turystów z całego świata, to efekt jednego z największych i najbardziej ambitnych projektów rekonstrukcji architektonicznej w historii powojennej Europy. Polscy architekci, konserwatorzy zabytków i budowniczowie podjęli gigantyczny trud podniesienia z ruin historycznego serca miasta. Korzystając z zachowanych inwentaryzacji, starych fotografii, sztychów oraz odzyskanych z gruzów fragmentów rzeźbiarskich, odbudowali Gdańsk w jego dawnej, olśniewającej postaci.

Ścieżka spacerowa – śladami wojennego Gdańska

Dla turysty, który pragnie na własne oczy zobaczyć najistotniejsze miejsca związane z II wojną światową w Gdańsku, doskonałym rozwiązaniem jest zaplanowanie całodniowej lub dwudniowej trasy tematycznej.

Rozpoczęcie spaceru warto zaplanować od Placu Obrońców Poczty Polskiej. Po obejrzeniu monumentu oraz zwiedzeniu Muzeum Poczty Polskiej, można udać się wzdłuż kanału Raduni w stronę Muzeum II Wojny Światowej, które znajduje się zaledwie kilkaset metrów dalej. To idealne wprowadzenie merytoryczne i emocjonalne do dalszych poszukiwań.

Z muzeum warto skierować się na spacer w stronę Motławy i Głównego Miasta. Przechadzając się Długim Pobrzeżem, zwróć uwagę na fasady dawnych spichlerzy na Wyspie Spichrzów – choć większość z nich to nowoczesne budynki wzniesione w ostatnich latach, ich forma nawiązuje do dawnej architektury zniszczonej całkowicie w 1945 roku.

Następnie warto udać się do Bazyliki Konkatedralnej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (Bazyliki Mariackiej) – największej ceglanej świątyni na świecie. W marcu 1945 roku spłonęły dachy kościoła, a część sklepień zawaliła się do wnętrza. Dziś we wnętrzu świątyni można oglądać wystawy fotograficzne pokazujące skalę zniszczeń z 1945 roku oraz heroiczny proces zabezpieczania i odbudowy ocalałych dzieł sztuki sakralnej (w tym słynnego zegara astronomicznego Hansa Düringera).

Drugą część dnia warto przeznaczyć na wyprawę na Półwysep Westerplatte. Najwygodniej dotrzeć tam dedykowanym autobusem miejskim z centrum Gdańska lub urokliwym rejsem tramwajem wodnym bądź statkiem stylizowanym na dawny żaglowiec, który odpływa z nabrzeża przy Żurawiu. Rejs Kanałem Portowym pozwala dodatkowo przyjrzeć się działającym stoczniom oraz infrastrukturze portowej, która w czasie wojny była kluczowym celem strategicznym dla walczących stron.

Znaczenie pamięci i lekcja na przyszłość

Odwiedzanie miejsc związanych z II wojną światową w Gdańsku to nie tylko atrakcja krajoznawcza czy poszerzenie wiedzy historycznej. To przede wszystkim spotkanie z uniwersalnymi prawdami o ludzkiej naturze, cenie pokoju oraz konsekwencjach nienawiści i nacjonalizmu.

Gdańsk jest dziś nazywany Miastem Wolności i Solidarności. Ta tożsamość nie wzięła się znikąd – wyrosła właśnie z bolesnych doświadczeń XX wieku. Miasto, które stało się zapalnikiem najstraszniejszej wojny w dziejach, pół wieku później stało się kolebką ruchu „Solidarność”, który doprowadził do obalenia systemu komunistycznego w Europie Środkowo-Wschodniej i zburzenia muru berlińskiego.

Śladami wojny w Gdańsku podążają co roku dziesiątki tysięcy turystów z Polski, Niemiec, Wielkiej Brytanii, Skandynawii i całego świata. Ciche skłonienie głowy pod Pomnikiem na Westerplatte, zaduma nad losem pocztowców gdańskich czy przejście przez poruszające sale Muzeum II Wojny Światowej pomagają budować mosty zrozumienia i przypominają o odpowiedzialności, jaka spoczywa na współczesnych pokoleniach, by tragedia sprzed kilkudziesięciu lat nigdy więcej się nie powtórzyła.

Podsumowanie

Gdańsk to miasto-świadectwo. Jego ulice, pomniki, muzea oraz zrekonstruowane kamienice opowiadają niezwykłą historię odwadze, tragedii, zniszczeniu i niesamowitej sile odrodzenia. Od Westerplatte, przez Plac Obrońców Poczty Polskiej, aż po nowoczesne Muzeum II Wojny Światowej – każdy z tych punktów wznosi własny głos w wielkiej opowieści o losach ludzkich w latach 1939–1945. Odwiedzenie tych miejsc to obowiązek każdego miłośnika historii oraz podróżnika szukającego w turystyce głębszego, refleksyjnego wymiaru.